Czeski uczeń przez dziewięć lat chodzi zwykle do jednej szkoły podstawowej, a maturę najczęściej zdaje nie w gimnazjum, tylko w szkole zawodowej. W roku szkolnym 2024/25 w ten sposób kończyło szkołę średnią ponad 42 proc. absolwentów. Do tego dochodzi przeskok do gimnazjum po piątej klasie i publiczne studia bez czesnego. Sporo tu podobieństw do polskiej szkoły, ale i ciekawych różnic — a na końcu możesz sprawdzić, czy wiesz, jak uczą się rówieśnicy zza południowej granicy.
Obowiązek szkolny w Czechach zaczyna się w wieku 6 lat i trwa 9 lat szkolnych. Większość dzieci spędza ten czas w základní škola, czyli szkole podstawowej. Dzieli się ona na dwa stopnie: pięcioletni pierwszy, mniej więcej dla dzieci w wieku 6–11 lat, i czteroletni drugi, dla nastolatków w wieku ok. 11–15 lat. Niektóre placówki nie mają wszystkich roczników i uczą głównie na pierwszym stopniu, więc część dzieci zmienia szkołę w połowie drogi.
Dla polskiego rodzica taki układ brzmi znajomo: też jest jedna podstawówka z podziałem na klasy młodsze i starsze. Czeski uczeń kończy ją zwykle jako piętnastolatek, więc decyzja o szkole średniej zapada w podobnym momencie życia jak w Polsce.
Przed szkołą jest mateřská škola, czyli przedszkole, zwykle dla dzieci w wieku 2–6 lat. Gmina musi zapewnić w nim miejsce dziecku na stałe zamieszkałemu na jej terenie, jeśli do 31 sierpnia skończy ono 3 lata. Od września 2017 r. ostatni rok przedszkola jest obowiązkowy: dziecko zaczyna go z początkiem roku szkolnego po swoich piątych urodzinach. Ten ostatni rok w publicznym lub państwowym przedszkolu jest bezpłatny. Dla najmłodszych, już od 6. miesiąca życia, działają też grupy opiekuńcze, tzw. dětská skupina.
Największa różnica pojawia się w środku podstawówki. Po ukończeniu piątej klasy uczeń może zdawać do ośmioletniego gimnazjum (osmileté gymnázium), a po siódmej do sześcioletniego (šestileté gymnázium). Nie ma tu automatu: obowiązuje standaryzowany test z języka czeskiego i literatury oraz z matematyki, a dyrektor może dołożyć własny egzamin. W opisie systemu z 2026 r. mowa o tym, że ok. 10 proc. uczniów kończy etap podstawowy w niższych klasach takiego gimnazjum. Po piątej klasie można też trafić do ośmioletniego konserwatorium. W Polsce wybór liceum przychodzi dopiero po skończeniu podstawówki, więc czeskie dzieci i ich rodzice muszą myśleć o profilu nauki znacznie wcześniej.
Szkoła średnia (střední škola) obejmuje zwykle młodzież w wieku od 15 do 18 lub 19 lat. Kończy się ją na jednym z trzech poziomów:
Rekrutacja odbywa się w turach ogłaszanych przez dyrektora szkoły. Do kierunków maturalnych w pierwszej turze obowiązkowy jest standaryzowany egzamin wstępny. Wyjątkiem są m.in. kierunki, w których zamiast niego sprawdza się talent kandydata.
Najbardziej zaskakujące dla polskiego czytelnika są proporcje. W roku szkolnym 2024/25 aż 42,3 proc. absolwentów szkół średnich kończyło naukę w kierunkach zawodowych z maturą. Kierunki ogólnokształcące z maturą ukończyło 29,4 proc. uczniów, a zawodowe ze świadectwem zawodowym 27,4 proc. Niecały 1 proc. wyszedł ze szkoły bez matury i bez świadectwa.
Co z tego wynika? Szkoła zawodowa nie zamyka drogi na studia. Absolwent trzyletniej nauki zawodu może dołożyć dwuletnie studium uzupełniające (nástavbové studium) zakończone maturą. Istnieje też skrócona nauka (zkrácené studium), trwająca 1–2 lata, po której zdobywa się świadectwo zawodowe albo maturę. Przypomina to polskie technikum, tyle że w Czechach taka ścieżka jest po prostu najpopularniejsza.
Uczniowie uzdolnieni artystycznie mogą wybrać szkołę artystyczną, czyli konserwatorium (konzervatoř). Nauka trwa w nim 6 lat, a w przypadku tańca 8 lat. Kończy się egzaminem absolutoryjnym, który daje wykształcenie na poziomie wyższej szkoły zawodowej i tytuł DiS. Matura jest tu dobrowolna, choć bez niej nie da się później zdawać na uczelnię.
Podstawowym warunkiem przyjęcia na uczelnię (vysoká škola) jest ukończenie szkoły średniej z maturą. Szczegółowe wymagania ustala każda uczelnia sama i zwykle obejmują one egzamin wstępny. Czeskie szkoły wyższe mają szeroką autonomię: decydują o programach w granicach akredytacji, a także o liczbie miejsc i warunkach przyjęć. Na uczelniach publicznych studenci zwykle płacą tylko jednorazową opłatę za postępowanie rekrutacyjne, a nie czesne, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.
Długość studiów wygląda tak:
Alternatywą są wyższe szkoły zawodowe (vyšší odborná škola), w których podstawowe programy trwają 3–3,5 roku. Osobnych zasad dla kandydatów z zagranicy, w tym z Polski, opis systemu nie rozpisuje, więc warunki trzeba sprawdzać na stronie wybranej uczelni, bo to ona ustala reguły przyjęć.
Czeska szkoła na pierwszy rzut oka przypomina polską: dziewięcioletnia podstawówka, szkoła średnia od piętnastego roku życia i matura jako klucz do studiów. Różnice kryją się w szczegółach. Zdolny uczeń może trafić do gimnazjum już po piątej klasie, ostatni rok przedszkola jest obowiązkowy, a maturę najczęściej zdaje się w szkołach zawodowych. Świadectwo zawodowe nie zamyka drogi dalej, bo maturę można dorobić na studium uzupełniającym. Publiczne uczelnie zwykle nie pobierają czesnego, ale każda sama ustala zasady rekrutacji.
Źródło: Eurydice, Eurypedia — Czechia: overview oraz rozdziały o organizacji systemu, szkole podstawowej, szkołach średnich i szkolnictwie wyższym (stan z czerwca–października 2026 r.), CC BY 4.0; opracowanie własne.
5 pytań · minuta
poleca:
